National :
Mandadi Upender / journalist ✍🏽
ప్రజాస్వామ్యంలో ఎన్నికలు కేవలం అధికార మార్పిడికి సంబంధించిన ప్రక్రియ కాదు. ప్రజల ఆకాంక్షలకు ప్రతిరూపం. ఆ ప్రక్రియకు ప్రాణాధారం ఓటు హక్కు. ఆ హక్కుకు రక్షణ కవచంగా నిలవాల్సిన ఎన్నికల సంఘం తన పనితీరుతో ప్రజల్లో విశ్వాసాన్ని పెంపొందించాలి. కానీ, దేశ ఎన్నికల వ్యవస్థను పర్యవేక్షించే అత్యున్నత రాజ్యాంగ సంస్థలోనే కీలక నిర్ణయాలపై విభేదాలు వ్యక్తమవుతున్నాయన్న వార్తలు ఆందోళన కలిగిస్తున్నాయి.
అంతర్గత విభేదాలు.. అసలు సమస్య ఏమిటి?
భారత ఎన్నికల సంఘంలో ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌ జ్ఞానేశ్‌ కుమార్‌తో పాటు ఎన్నికల కమిషనర్లు సుఖ్‌బీర్‌ సింగ్‌ సంధు, వివేక్‌ జోషి సభ్యులుగా ఉన్నారు. ఓటరు జాబితాల ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణ ప్రక్రియ (ఎస్‌ఐఆర్‌), కొత్త ఓటర్ల నమోదు, ఓటర్ల పేర్ల తొలగింపు, సమాచార సాంకేతిక వ్యవస్థల నిర్వహణ వంటి అంశాల్లో ఇద్దరు కమిషనర్లు పదేపదే అభ్యంతరాలు వ్యక్తం చేసినట్లు ది ఇండియన్‌ ఎక్స్‌ప్రెస్‌ పరిశోధనాత్మక కథనం వెల్లడించింది.
గత పది నెలల్లో కనీసం 14 సందర్భాల్లో వారు అధికారికంగా అభ్యంతరాలు నమోదు చేసినట్లు ఆ కథనం పేర్కొంది. కొన్ని కీలక నిర్ణయాలు తమకు తెలియకుండా తీసుకున్నారని, కొత్త ఓటర్ల నమోదుకు సంబంధించిన ఫారం-6లో మార్పులు నిబంధనలకు విరుద్ధంగా ఉన్నాయని వారు అభ్యంతరం తెలిపినట్లు వెల్లడించింది.
అంతేకాకుండా, ఓటరు జాబితాల నిర్వహణకు సంబంధించిన సమాచార వ్యవస్థపై నియంత్రణ క్రమంగా కేంద్రీకృతమవుతోందని, క్షేత్రస్థాయిలో చట్టబద్ధ అధికారాలు కలిగిన అధికారులకు పూర్తి స్థాయి ప్రాప్యత లేకుండా పోతుందనే ఆందోళనలు కూడా వ్యక్తమైనట్లు కథనం వివరించింది.
ఇవి సాధారణ పరిపాలనా విభేదాలుగా కొట్టిపారేయదగిన అంశాలు కావు. ఎన్నికల ప్రక్రియలో పారదర్శకత, నిర్ణయాధికారం, అధికారుల బాధ్యత వంటి మౌలిక ప్రశ్నలను ముందుకు తెస్తున్నాయి.
ఓటరు జాబితా.. అధికారుల రికార్డు మాత్రమే కాదు!
ఓటరు జాబితా అనేది కేవలం ప్రభుత్వ కార్యాలయంలో భద్రపరిచే సమాచార పత్రం కాదు. ప్రజాస్వామ్యంలో పౌరుడి రాజకీయ ఉనికిని గుర్తించే అత్యంత కీలకమైన ఆధారం. అందులో పేరు ఉండటం ద్వారా అర్హుడైన పౌరుడు తన ఓటు హక్కును వినియోగించుకోగలుగుతాడు. పేరు తొలగిపోతే ఆ హక్కును కోల్పోయే ప్రమాదం ఏర్పడుతుంది.
అందుకే ఓటరు జాబితాల సవరణలో అత్యంత అప్రమత్తత అవసరం. మరణించిన వారి పేర్లు, నకిలీ నమోదులు, ఒకటి కంటే ఎక్కువ చోట్ల నమోదైన పేర్లను తొలగించడం అవసరమే. అర్హత లేని నమోదులను సరిదిద్దడం కూడా ఎన్నికల వ్యవస్థకు మేలు చేస్తుంది. అయితే, ఆ ప్రక్రియలో అర్హులైన ఒక్క ఓటరు కూడా అన్యాయంగా తన హక్కును కోల్పోకూడదు.
ఎస్‌ఐఆర్‌ ప్రక్రియలో భాగంగా దేశవ్యాప్తంగా ముసాయిదా ఓటరు జాబితాల నుంచి 13 కోట్లకు పైగా పేర్లు తొలగించబడినట్లు ది ఇండియన్‌ ఎక్స్‌ప్రెస్‌ కథనం పేర్కొంది. ఇంత భారీ స్థాయిలో చేపట్టే సవరణ ప్రక్రియలో ప్రతి తొలగింపునకు సరైన ఆధారం ఉండాలి. సంబంధిత వ్యక్తికి తన వాదన వినిపించే అవకాశం కల్పించాలి. నిర్ణయాలను సమీక్షించే సమర్థవంతమైన వ్యవస్థ ఉండాలి.పేర్ల తొలగింపుల సంఖ్యను మాత్రమే ప్రగతికి కొలమానంగా పరిగణించలేం. అర్హులైన ఓటర్లను ఎంత సమర్థంగా రక్షించామన్నదే అసలైన ప్రమాణం.
సాంకేతికత సౌలభ్యానికే.. అడ్డంకిగా మారకూడదు!
డిజిటల్‌ వ్యవస్థలు ఎన్నికల నిర్వహణను వేగవంతం చేయగలవు. సమాచారాన్ని సమన్వయం చేయగలవు. తప్పులను గుర్తించడంలోనూ సహాయపడగలవు. అయితే, సాంకేతికత తీసుకున్న నిర్ణయమే అంతిమమని భావించడం ప్రమాదకరం.
గోవాలో ఓటరు జాబితా సవరణ సందర్భంగా పత్రాలను పరిశీలించిన క్షేత్రస్థాయి అధికారులు 97 మందిని అర్హులుగా గుర్తించినప్పటికీ, ఆ నిర్ణయాలను సాఫ్ట్‌వేర్‌లో నమోదు చేసి తొలగింపులను వెనక్కి తీసుకునే సదుపాయం సకాలంలో అందుబాటులోకి రాలేదని కథనం వెల్లడించింది. ఫలితంగా ఆ 97 మంది పేర్లు తుది ఓటరు జాబితాలో చోటు చేసుకోలేదని పేర్కొంది.
ఈ ఉదంతం ఒక కీలకమైన పాఠాన్ని నేర్పుతోంది. సాంకేతిక వ్యవస్థ ఎంత ఆధునికమైనదైనా, దాని నిర్వహణలో లోపాలు ఉండవచ్చు. అటువంటి సందర్భాల్లో అర్హుడైన పౌరుడికి నష్టం జరగకుండా ప్రత్యామ్నాయ విధానాలు ఉండాలి.
ఒక అధికారి పరిశీలించి అర్హత ఉందని నిర్ధారించినా, సాఫ్ట్‌వేర్‌ ఆ నిర్ణయాన్ని అమలు చేయలేకపోతే బాధ్యత ఎవరిది? ఆ లోపాన్ని సరిదిద్దే అధికారం ఎవరికి ఉంటుంది? ఓటరు హక్కును పునరుద్ధరించడానికి ఎంత సమయం పడుతుంది? ఇలాంటి ప్రశ్నలకు ఎన్నికల సంఘం స్పష్టమైన సమాధానాలు ఇవ్వాల్సిన అవసరం ఉంది.
సాంకేతికత పరిపాలనకు సహాయక సాధనంగా ఉండాలి తప్ప, చట్టబద్ధ అధికారుల నిర్ణయాలను అడ్డుకునే వ్యవస్థగా మారకూడదు.
రాజ్యాంగ సంస్థలో సమష్టి నిర్ణయాల ప్రాధాన్యం
భారత రాజ్యాంగంలోని 324వ అధికరణ ఎన్నికల నిర్వహణకు సంబంధించిన పర్యవేక్షణ, దిశానిర్దేశం, నియంత్రణ బాధ్యతలను ఎన్నికల సంఘానికి అప్పగించింది. ఈ బాధ్యతను నిర్వర్తించేటప్పుడు సంస్థాగత స్వతంత్రతతో పాటు పారదర్శకత, చట్టబద్ధత, జవాబుదారీతనం కూడా అత్యంత కీలకం.
2023లో రూపొందించిన ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌, ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్ల నియామకం, సేవా నిబంధనలకు సంబంధించిన చట్టంలోని 18వ సెక్షన్‌ ప్రకారం, సాధ్యమైనంత వరకు సంఘం వ్యవహారాలు ఏకాభిప్రాయంతో నిర్వహించాలి. అభిప్రాయభేదాలు ఏర్పడితే మెజారిటీ అభిప్రాయం ఆధారంగా నిర్ణయం తీసుకునే నిబంధన కూడా ఉంది. సంఘం తన విధానాలను, పనుల విభజనను నిర్ణయించుకోవడానికి కూడా చట్టంలో నిర్దేశిత ప్రక్రియ ఉంది.
అయితే, చట్టం మెజారిటీ నిర్ణయాన్ని అనుమతించిందని చెప్పి, విభేదాలను పట్టించుకోకుండా ముందుకు సాగడం సరైన పరిపాలనా పద్ధతి కాదు. ముఖ్యంగా ఎన్నికల వంటి అత్యంత సున్నితమైన వ్యవహారాల్లో అభ్యంతరాలను పరిశీలించడం, వాటికి కారణాలతో కూడిన సమాధానాలు ఇవ్వడం, నిర్ణయాల ప్రక్రియను నమోదు చేయడం సంస్థపై ప్రజల విశ్వాసాన్ని పెంచుతుంది.
ఇద్దరు కమిషనర్లు ఒకే అంశంపై పదేపదే అభ్యంతరాలు నమోదు చేశారన్న విషయం నిజమైతే, ఆ అభ్యంతరాల్లోని అంశాలను స్వతంత్రంగా పరిశీలించాలి. వారి వాదనలన్నీ సరైనవేనని ముందుగానే నిర్ధారించడం ఎంత తప్పో, వాటిని కేవలం అంతర్గత విభేదాలుగా కొట్టిపారేయడం కూడా అంతే తప్పు.వ్యక్తుల మధ్య విభేదాల కంటే సంస్థాగత ప్రక్రియల సమగ్రతే ముఖ్యం.
రాజకీయ ఆరోపణలకు అతీతంగా ఉండాలి
ఎన్నికల సంఘం పనితీరుపై రాజకీయ పార్టీలు ప్రశ్నలు లేవనెత్తడం ప్రజాస్వామ్యంలో సహజం. ప్రతిపక్షాలు విమర్శలు చేయవచ్చు. అధికార పక్షం వివరణ ఇవ్వవచ్చు. అయితే, ఎన్నికల నిర్వహణకు సంబంధించిన ప్రతి వివాదాన్ని రాజకీయ ఆరోపణలు, ప్రత్యారోపణలకే పరిమితం చేయడం వల్ల అసలు సమస్యలు పరిష్కారం కావు.
ఎన్నికల సంఘం తన నిర్ణయాలను వాస్తవాలు, చట్టాలు, పారదర్శకమైన విధానాల ఆధారంగా సమర్థించుకోవాలి. అదే సమయంలో రాజకీయ పార్టీలు కూడా నిరాధార ఆరోపణలకు బదులుగా ఆధారాలతో కూడిన ప్రశ్నలను లేవనెత్తాలి.
ఓటరు జాబితాల సవరణలో లోపాలు ఉన్నాయా? ఉంటే ఎక్కడ ఉన్నాయి? అర్హులైన ఓటర్ల పేర్లు తొలగిపోయాయా? వాటిని తిరిగి చేర్చేందుకు ఎలాంటి చర్యలు తీసుకున్నారు? సమాచార వ్యవస్థలకు ఎవరు ప్రాప్యత కలిగి ఉన్నారు? చట్టబద్ధ అధికారుల నిర్ణయాలను అమలు చేయడానికి తగిన సాంకేతిక సదుపాయాలు ఉన్నాయా?ఈ ప్రశ్నలకు స్పష్టమైన, ఆధారాలతో కూడిన సమాధానాలు లభించినప్పుడే రాజకీయ వివాదాల నుంచి వాస్తవాలను వేరు చేయగలం.
పారదర్శకతే విశ్వసనీయతకు పునాది
ఎన్నికల సంఘం తన విశ్వసనీయతను కాపాడుకోవాలంటే కొన్ని చర్యలు అత్యవసరం. ఓటరు జాబితాల సవరణకు సంబంధించిన విధివిధానాలను ప్రజలకు స్పష్టంగా తెలియజేయాలి. పేర్ల తొలగింపులకు సంబంధించిన కారణాలు, అభ్యంతరాల స్వీకరణ, అప్పీళ్ల పరిష్కారం వంటి అంశాలపై సమగ్ర సమాచారాన్ని అందుబాటులో ఉంచాలి.
అలాగే, ఓటరు జాబితాల నిర్వహణకు ఉపయోగించే సాంకేతిక వ్యవస్థల భద్రతను స్వతంత్రంగా తనిఖీ చేసే విధానం ఉండాలి. చట్టబద్ధ అధికారులకు అవసరమైన ప్రాప్యతను నిర్ధారించాలి. సాఫ్ట్‌వేర్‌ లోపాల వల్ల అర్హులైన ఓటర్లకు నష్టం జరిగితే, ఆ తప్పును సరిదిద్దే వేగవంతమైన వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయాలి.
కమిషనర్ల మధ్య విభేదాలు తలెత్తినప్పుడు వాటిని అంతర్గతంగా పరిష్కరించడంతో పాటు, ప్రజా ప్రయోజనానికి సంబంధించిన అంశాల్లో తగిన మేరకు కారణాలతో కూడిన వివరణ ఇవ్వాలి. సంస్థాగత నిర్ణయాలు ఒక వ్యక్తి అభిప్రాయంపై కాకుండా, చట్టం నిర్దేశించిన విధానాలు, సమష్టి బాధ్యత ఆధారంగా సాగుతున్నాయని ప్రజలకు భరోసా కల్పించాలి.
ఓటు హక్కు రక్షణే అసలైన విజయం
ఎన్నికల సంఘం స్వతంత్రతను కాపాడటం అంటే దాని పనితీరుపై ఎవరూ ప్రశ్నించకూడదని కాదు. స్వతంత్రత అంటే రాజకీయ ఒత్తిళ్లకు అతీతంగా పనిచేయడం. జవాబుదారీతనం అంటే చట్టబద్ధమైన ప్రశ్నలకు తగిన సమాధానాలు ఇవ్వడం. ఈ రెండూ పరస్పర విరుద్ధమైనవి కావు. ప్రజాస్వామ్యాన్ని బలోపేతం చేసే పరస్పరపూరక విలువలు.
ఓటరు జాబితాలో పేరు కోల్పోయిన పౌరుడికి అది ఒక గణాంకపరమైన లోపం మాత్రమే కాదు. తన రాజ్యాంగబద్ధ హక్కును వినియోగించుకునే అవకాశాన్ని కోల్పోయే ప్రమాదం. అందుకే ప్రతి ఓటరు పేరును సమాన శ్రద్ధతో పరిశీలించాలి. సాంకేతిక లోపాలు, పరిపాలనా నిర్లక్ష్యం, విధానపరమైన అస్పష్టత కారణంగా ఒక్క అర్హుడైన పౌరుడి హక్కు కూడా దెబ్బతినకూడదు.
ఎన్నికల సంఘంలో ఇద్దరు కమిషనర్లు లేవనెత్తిన అభ్యంతరాలపై తుది నిర్ధారణకు రావడానికి సమగ్ర పరిశీలన అవసరం. అయితే, ఆ అభ్యంతరాలు లేవనెత్తిన ప్రశ్నలు మాత్రం అత్యంత కీలకమైనవి. వాటిని విస్మరించడం వల్ల సమస్యలు పరిష్కారం కావు. పారదర్శకంగా పరిశీలించి, అవసరమైన సవరణలు చేపట్టినప్పుడే సంస్థాగత విశ్వాసం బలపడుతుంది.
ప్రజాస్వామ్యానికి ఎన్నికలు ముఖ్యం. ఎన్నికలకు ఓటరు ముఖ్యం. ఓటరుకు తన హక్కుపై భరోసా ముఖ్యం. ఆ భరోసాను కల్పించాల్సిన ఎన్నికల సంఘం తన నిర్ణయాల్లో పారదర్శకతను, తన వ్యవహారాల్లో సమష్టి బాధ్యతను, తన పనితీరులో నిష్పాక్షికతను నిరూపించుకోవాలి. ఎందుకంటే ప్రజాస్వామ్య విజయాన్ని నిర్ణయించేది కేవలం ఎన్ని ఓట్లు పోలయ్యాయన్నది కాదు.. అర్హులైన ప్రతి పౌరుడికి తన ఓటు హక్కును వినియోగించుకునే అవకాశం ఎంత సమర్థంగా కల్పించామన్నదే!
